Sosyal bir varlık olan insanın içinde var olduğu toplumsal yaşamın düzeninin sağlanması ve sürdürülebilmesi için birtakım kuralların varlığı zorunludur. Bu kurallar toplum düzeninde din, ahlak, görgü, gelenek ve hukuk kuralları olarak tezahür etmektedir. Ancak bu kurallardan sadece hukuk kurallarının ihlalinin yaptırımı maddi; diğerlerinin yaptırımları ise manevidir. Toplumsal yaşam düzeni devlet tarafından koyulan hukuk kuralları ve bu kurallara aykırılıkların yaptırıma bağlanması suretiyle korunmaktadır.

Ceza hukuku, bu kuralları en ağır ihlal eden haksızlıklarla ilgilenmekte ve bunlara ceza ve güvenlik tedbirleri tatbik etmektedir. Hukuk kurallarını koyan devlet, ceza hukuku yoluyla suç teşkil eden fiilleri önce belirler; sonrasında ise bu suçları işleyenleri yaptırıma tabi tutar; cezalandırılır.

Maddi ceza hukuku, hangi fiillerin suç teşkil ettiğini, suçun hangi unsurlardan teşekkül ettiğini, cezalandırmanın koşullarını, cezaların nelerden ibaret olduğunu ve bunlara ilişkin temel ilkeleri ele almaktadır. Maddi ceza hukukuna ilişkin temel mevzuat 5237 s. Türk Ceza Kanunu’dur. Maddi ceza hukuku, kendi içerisinde ceza hukuku genel hükümler ve ceza hukuku özel hükümler olmak üzere iki ana başlığa ayrılmaktadır.

Ceza infaz hukuku, ceza muhakemesi neticesinde sanığın bir yaptırıma mahkum edilmesi halinde, bu yaptırımların nasıl infaz edileceğine ilişkin kuralları ihtiva eder. Hapis cezalarının hangi tip infaz kurumunda infaz edileceği, infazın ne zaman başlayacağı, ne zaman biteceği, koşullu salıverme gibi konular ele alınmaktadır.

Ceza infaz hukuku, ceza muhakemesi neticesinde sanığın bir yaptırıma mahkum edilmesi halinde, bu yaptırımların nasıl infaz edileceğine ilişkin kuralları ihtiva eder. Hapis cezalarının hangi tip infaz kurumunda infaz edileceği, infazın ne zaman başlayacağı, ne zaman biteceği, koşullu salıverme gibi konular ele alınmaktadır.

Ceza hukukunun temel ilkelerinden olan kusur ilkesi, diğer bir ifadeyle “kusursuz ceza olmaz” ilkesi, sadece toplumsal düzeni ihlal eden ve kusurlu olan hareketin sahibinin cezalandırılabileceğini ifade eder33. Bir kimse ancak kendisinin neden olduğu ve neden olduğu olayda kusurlu kabul edilebildiği hallerde cezalandırılır; aksi takdirde ceza sorumluluğu gündeme gelmez34. Kusurlu olmaktan anlaşılması gereken ise, failin işlediği fiil nedeniyle kınanabilmesi, yani işlediği fiilin hukuk düzenini ihlal ettiğini bilmesine rağmen, aksine hareket etme imkanı varken, ihlal etmeyi tercih etmesidir.

Suçta ve cezada kanunilik ilkesi, suç teşkil eden fiillerin ve bunlara uygulanacak yaptırımların önceden kanun tarafından açıkça düzenlenmiş olmasını ifade eder55. Ceza hukukunun temelini teşkil eden ilkeye hem Anayasa’nın 38. maddesinde hem de TCK’nın 2. maddesinde düzenlenerek önemine işaret edilmiştir. Suçta ve cezada kanunilik ilkesi Anayasa’nın 38. Maddesinde, “Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez” şeklinde düzenlenmiştir.