İcra hukuku özel hukuk alanında alacaklının alacağına en kısa ve en hızlı sürede ulaşmasını amaçlayan bir hukuk dalıdır. Alacaklının elinde bir mahkeme kararı olsun ya da olmasın alacak iddiasını icra dairesine yönelterek borçludan alacağını elde etme imkânı sağlanmıştır. Bu bölümde icra hukukuna ilişkin genel ve temel kavramlar aktarılacaktır.

İİK’nın 4. maddesi “İcra Mahkemesi” kenar başlığı altında yapılan düzenlemede kanun koyucu, icra mahkemesinin yetki ve görevlerini belirtmiştir. İcra mahkemeleri, Adli Yargı Adalet Komisyonu Başkanlığı’nca kendisine bağlanan icra ve iflas dairelerinin muamele ve kararlarına yönelik şikâyetleri ve itirazları inceleyen, bu dairelerin gözetim ve denetimlerini yapan ve bunların idari işlerine bakan mahkemelerdir.

İcra ve iflas hukukunun temel niteliklerinden birisi prosedürün hızlı olmasıdır. İşte bu ‘hız’ unsurunun sağlanabilmesi için Kanun’da birtakım süreler öngörülmüştür. Sürelerin nasıl hesaplanacağı İİK m. 19’da düzenlenmiştir. Gün olarak tayin olunan müddetlerde ilk gün hesaba katılmaz. Ay veya sene olarak tayin olunan müddetler ayın veya senenin kaçıncı günü işlemeye başlamış ise biteceği ay veya senenin aynı gününde ve müddetin biteceği ayın sonunda böyle bir gün yoksa ayın son gününde biter. Bir müddetin sonuncu günü resmi bir tatil gününe rastlarsa, müddet tatili takip eden günde biter. Müddet, son günün tatil saatinde bitmiş sayılır.

Medeni yargılamada olduğu gibi taraf ehliyeti icra takiplerinde de geçerlidir ve maddi hukuktaki hak ehliyeti cebri icrada taraf ehliyetine tekabül eder. Medeni haklardan yararlanma ehliyeti sahip olan her gerçek kişi ve tüzel kişi icra hukukunda taraf olabilir.

Medeni yargılama hukukundaki dava ehliyetine icra hukukunda tekabül eden kurum takip ehliyetidir. Takip ehliyeti, maddi hukukta fiil ehliyetine tekabül eder. Takip ehliyetine sahip olan kimseler alacaklı olarak cebri icra ile ilgili işlemleri bizzat kendileri yapabilecekleri gibi tayin ettiği vekili aracılığı ile de yapabileceklerdir.

Bir hukuk mahkemesi tarafından verilmiş kararın hayata geçirilebilmesi için ilgili kararın icra dairesine sunulması neticesinde ilamlı icra takibi başlayacaktır. İlamlı icra takibi İİK m. 42 ve devamında yer alan ilamsız icra takibine nazaran alacaklıya daha avantajlı imkânlar sunmaktadır. Bu nedenle, ilamlı icra takibi daha kısa sürede sonuç elde etme imkânına sahiptir. İlamlı icrada takibe konulacak belge mahkeme kararı haricinde belgeler de olabilir. Özellikle noter senetleri ayrı bir öneme sahiptir.

Kambiyo senetlerine müstenit haciz yoluyla takip, ilamsız icra yolu ile takibin bir çeşidi olmakla birlikte onu adi haciz yoluyla takipten ayıran en önemli özellik takibin adi haciz yoluyla takibe göre daha kolay ve daha çabuk ilerlemesidir. Kambiyo senetlerine müstenit haciz yoluyla takip, adi haciz yolu ile takip prosedürüne nazaran alacaklı lehine kolaylaştırılmıştır.

Rehin, ayni bir teminattır. Taşınmaz rehni TMK m. 850, taşınır rehni ise TMK m. 939 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Türk Medeni Kanunu’nda yabancı para cinsinden ipotek tesisi kabul edilmiştir (TMK m. 851/2). Rehinli alacağın takip edilmesi maddi hukuk be takip hukukundan kaynaklanan birtakım özellikler göstermektedir.

Yargılama hukukunda yer alan geçici hukuki koruma tedbirleri kapsamında ihtiyati haciz kavramının değerlendirilebilmesi mümkündür. Uygulamada ihtiyati tedbir ile ihtiyati haczin karıştırıldığını görmekteyiz. Bu nedenle, ihtiyati haczin şartlarına ilişkin İİK m. 257 ve devamı hükümlerinin dikkate alınması şarttır. İhtiyati haciz, rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş olan para alacağı hakkında talep edilebilecektir.

İflas yolu sadece iflasa tâbi şahıslar hakkında müracaat edilebilecek bir yoldur. Mevzuatımız çerçevesinde tacirler, tacir sayılanlar ve tacir gibi sorumlu olanlar iflasa tâbidir. Bunun haricinde tacir olmadıkları halde iflasa tâbi olan şahıslar mevcuttur.

Cebri icra, borçlusu tarafından yerine getirilmeyen borçların, devletin kurumlarının müdahalesi ile elde edilmesi ve alacaklının tatmin edilmesidir. Cebri icra hukukuna ilişkin en temel ayrım cüzi icra ve külli icra ayrımıdır.

Takipli iflasta borçlunun iflasına karar verilebilmesi için önce alacaklının icra dairesine takip talebi ile başvurması gerekir. Takipli iflasta, icra dairesi tarafından yürütülecek takip prosedürünün akabinde asliye ticaret mahkemesi tarafından borçlunun iflasına karar verilecektir. İcra ve İflas Kanunu’na göre takipli iflas çeşitleri adi iflas yoluyla takip ve kambiyo senetlerine dayanan iflas yoluyla takiptir.

Konkordato, vadesi gelmiş borçlarını ödeyemeyen veya vadesi gelecek borçlarını ödeyememe tehlikesi altında bulunan borçluya borçlarını ödeyebilme imkânı sağlayan ve iflasa tâbi olan borçlulara bu suretle iflastan kurtulabilme imkânı veren bir müessesedir. Hakkında iflas kararı verilmiş borçlu dahi kanunun aradığı şartlara haiz olmak kaydıyla konkordatodan yararlanarak hakkındaki iflas kararının kaldırılmasını sağlayabilir. Adi iflas dışı konkordatodan iflasa tabi olsun veya olmasın tüm borçlular yararlanabilmekte iken, iflas içi konkordatoya sadece hakkında iflas kararı verilmiş borçlunun müracaatı mümkündür.